होर्मुजचा 'खूनी' इतिहास : ५ शतके, ३ साम्राज्ये आणि सत्तासंघर्षाचा 'मसाला'

आज जग जेव्हा इराण आणि अमेरिका यांच्यातील वाढत्या तणावाकडे चिंतेने पाहत आहे, तेव्हा होर्मुजच्या सामुद्रधुनीचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे. या सागरी मार्गावरून सुरू असलेला संघर्ष नवा नाही. पण, २८ फेब्रुवारी रोजी इराणने हा सागरी मार्ग बंद करण्याची दिलेली धमकी आणि अमेरिकेने केलेली नौदल नाकाबंदी यामुळे या जलमार्गाची संवेदनशीलता पुन्हा जगासमोर आली आहे. तुम्हाला हे माहीत आहे का, जागतिक शक्तींनी या 'टोलगेट'वर कब्जा मिळवण्यासाठी गेल्या पाच शतकांपासून आपली संपूर्ण ताकद पणाला लावली आहे.

१६ वे शतक: पोर्तुगीजांची लष्करी तटबंदी

होर्मुज हे एकेकाळी जगातील सर्वात श्रीमंत व्यापार केंद्रांपैकी एक होते. मात्र, १५१५ मध्ये पोर्तुगीज साम्राज्याने यावर कब्जा मिळवला आणि या प्रदेशाचे नशीब बदलले. पोर्तुगीजांचे धोरण पूर्णपणे लष्करी शक्तीवर आधारित होते. त्यांनी होर्मुजचे रूपांतर एका विशाल किल्ल्यात केले. भारत आणि पूर्वेकडील देशांतून येणाऱ्या मसाल्यांच्या व रेशमाच्या व्यापारावर त्यांनी अव्वाच्या सव्वा कर आकारण्यास सुरुवात केली. पोर्तुगीजांनी सुमारे एक शतक या सागरी प्रवेशद्वारावर आपले एकछत्र राज्य राखले. त्यांचा हा 'थेट हस्तक्षेप' मॉडेल स्थानिक शक्तींमध्ये कमालीचा अलोकप्रिय ठरला, कारण त्यांचा भर केवळ महसूल वसुलीवर होता.

१७ वे आणि १८ वे शतक: एंग्लो-डच शत्रुत्व

काळाच्या ओघात पोर्तुगीजांची सत्ता खिळखिळी झाली. १६२२ मध्ये ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीने पर्शियाच्या सफाविद साम्राज्याशी हातमिळवणी करून पोर्तुगीजांना येथून हुसकावून लावले. त्यानंतर मैदानात उतरली ती डच ईस्ट इंडिया कंपनी. डच लोक पोर्तुगीजांपेक्षा अधिक आक्रमक आणि व्यापारीदृष्ट्या कुशल होते. १७ व्या शतकात त्यांनी मसाल्यांच्या व्यापारावर मक्तेदारी मिळवली. परंतु, अंतर्गत भ्रष्टाचार आणि सततच्या युद्धांमुळे डचांची आर्थिक ताकद कमकुवत झाली. अखेर १७८४ मधील चौथ्या एंग्लो-डच युद्धानंतर डचांना निरोप घ्यावा लागला आणि ब्रिटिशांसाठी हा मार्ग पूर्णपणे मोकळा झाला.

ब्रिटीश दबदबा आणि 'ट्रूशियल स्टेट्स'चा उदय

ब्रिटनचे लक्ष्य केवळ कर गोळा करणे नव्हते, तर त्यांच्या सर्वात मौल्यवान वसाहतीचा म्हणजे 'ब्रिटीश इंडिया'चा सागरी मार्ग सुरक्षित करणे हे होते. १८१९ मध्ये स्थानिक ताफ्यांचा नाश केल्यानंतर ब्रिटिशांनी एक नवीन आणि मुत्सद्दी धोरण अवलंबले. त्यांनी थेट सत्ता गाजवण्याऐवजी स्थानिक अरब शासकांशी 'शांतता करार' केले. या राज्यांना 'ट्रूशियल स्टेट्स' (आजचा संयुक्त अरब अमिराती - UAE) म्हटले गेले. ब्रिटनने या शासकांना अंतर्गत स्वायत्तता दिली, पण त्यांच्या परराष्ट्र धोरणावर आणि सागरी सुरक्षेवर स्वतःचे पूर्ण नियंत्रण ठेवले.

पोर्तुगीज विरुद्ध ब्रिटीश: सत्तेची दोन प्रारूपे

या क्षेत्रातील राजकारणावर पोर्तुगीज आणि ब्रिटीश नियंत्रण पद्धतींचा मोठा प्रभाव पडला. पोर्तुगीजांचा 'किल्ला आणि हस्तक्षेप' हा दृष्टिकोन थेट लष्करी कब्जावर आधारित होता, जो केवळ तात्काळ वसुलीसाठी वापरला गेला. याउलट, ब्रिटिशांनी 'अप्रत्यक्ष शासन' आणि मुत्सद्देगिरीचा वापर केला. त्यांनी स्वतःला या क्षेत्राचे 'पंच' किंवा रक्षक म्हणून सादर केले. हा मॉडेल कमी खर्चिक आणि अधिक काळ टिकणारा ठरला.

इतिहासाची पुनरावृत्ती

आज जेव्हा इराणने होर्मुजची सामुद्रधुनी बंद केली आहे आणि अमेरिकेने नाकाबंदी केली आहे, तेव्हा हा १७ व्या आणि १९ व्या शतकातील संघर्षाचाच प्रतिध्वनी वाटतो. फरक फक्त इतकाच आहे की, त्या काळी हा संघर्ष 'मसाले आणि रेशमा'साठी होता, तर आज तो 'तेल आणि वायू'साठी आहे. होर्मुजची सामुद्रधुनी कालही जागतिक अर्थव्यवस्थेची धडकन होती आणि आजही आहे.